یولن – رسول سلیمی: در دهههای اخیر، توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران تحت تأثیر دو عامل متعارض قرار داشته است: از یک سو تحریمهای همهجانبه غربی که دسترسی به فناوریهای روز و سرمایهگذاری خارجی را محدود کرده، و از سوی دیگر تلاش دولت برای ایجاد زیرساختهای دیجیتال مستقل و امن. در این میان، جمهوری خلق چین به عنوان شریکی راهبردی ظاهر شده که هم از نظر فناوری و هم اقتصادی توانسته خلأ ناشی از تحریمها را تا حدی پر کند. بر اساس آمارها، حجم تجارت دیجیتال بین ایران و چین از مرز ۲ میلیارد دلار در سال گذشته عبور کرده که نشاندهنده عمق این همکاری است.
این در حالی است که همکاریهای فناورانه ایران و چین ریشه در تفاهمنامه همکاری جامع ۲۵ ساله دارد که در سال ۱۴۰۰ به امضا رسید. این سند چارچوب قانونی همکاری در حوزههای مختلف از جمله فناوری اطلاعات، ارتباطات و امنیت سایبری را تعریف کرده است. در این زمینه، پروژه “شبکه ملی اطلاعات” که از اواسط دهه ۱۳۸۰ مطرح شد، به کانون اصلی این همکاری تبدیل شده است. براساس گزارش مرکز آمار ایران، تا پایان سال ۱۴۰۳، بیش از ۷۸ درصد خانوارهای ایرانی به اینترنت دسترسی داشتهاند و سهم خدمات دیجیتال در تولید ناخالص داخلی به ۶.۵ درصد رسیده است.
معماری فنی شبکه ملی اطلاعات و نقش شرکتهای چینی
شبکه ملی اطلاعات به عنوان ستون فقرات فضای مجازی کشور طراحی شده که هدف اصلی آن ایجاد زیرساختی امن، پایدار و قابل کنترل داخلی است. براساس اطلاعات منتشر شده توسط وزارت ارتباطات، تا پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۷۶ درصد از زیرساختهای فیبر نوری این شبکه تکمیل شده و پوشش آن به بیش از ۱۲۰۰ شهر و ۵۰ هزار روستا رسیده است.
در این زمینه، شرکتهای چینی همچون هواوی و ZTE نقش قابل توجهی در تأمین تجهیزات پیشرفته شبکه ایفا کردهاند. این تجهیزات شامل سیستمهای روتینگ پیشرفته، سرورهای ابری و فناوریهای پردازش دادههای حجیم (Big Data) است. برآورد کارشناسان نشان میدهد که سهم فناوری چینی در توسعه زیرساختهای ارتباطی ایران در پنج سال گذشته افزایش قابل توجهی داشته است. این همکاری موجب کاهش هزینههای توسعه شبکه شده است؛ به طوری که براساس محاسبات مرکز پژوهشهای مجلس، هزینه اجرای پروژههای شبکه ملی اطلاعات با بهرهگیری از فناوری چینی نسبت به گزینههای غربی کاهش محسوسی یافته است.
از دیدگاه امنیت ملی، این همکاری دو جنبه دارد: از یک سو امکان توسعه زیرساختهای مستقل را فراهم کرده و وابستگی به فناوریهای غربی را کاهش داده است. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران نگرانیهایی درباره وابستگی فنی به شرکتی خارجی و مسائل امنیت سایبری مطرح کردهاند. در پاسخ به این نگرانیها، گفته شده کلیه سیستمهای نصب شده تحت نظارت و کنترل کامل مرکز ملی فضای مجازی و نیروهای متخصص داخلی قرار دارند و پروتکلهای امنیتی سختگیرانهای برای آنها تعریف شده است.
ابعاد اقتصادی همکاری دیجیتال ایران و چین
همکاری فناورانه ایران و چین تنها به حوزه سختافزار محدود نمیشود، بلکه شامل انتقال دانش فنی، آموزش نیروی انسانی و سرمایهگذاری مشترک در حوزههای نوظهور نیز میشود. بر اساس آمارهای گمرک ایران، ارزش واردات تجهیزات ارتباطی و فناوری اطلاعات از چین در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱.۲ میلیارد دلار رسیده که نسبت به پنج سال گذشته رشد ۱۵۰ درصدی را نشان میدهد.
در حوزه سرمایهگذاری مشترک، شرکتهای ایرانی و چینی چندین پروژه بزرگ را به اجرا درآوردهاند. به عنوان مثال، پروژه توسعه مراکز داده ابری با سرمایهگذاری مشترک ۳۰۰ میلیون دلاری در حال اجراست که پس از تکمیل، ظرفیت پردازش و ذخیرهسازی دادههای کشور را افزایش خواهد داد. همچنین، همکاری در حوزه فینتک منجر به توسعه سکوهای پرداخت الکترونیک مشترک شده که تجارت بین دو کشور را تسهیل کرده است. حجم مبادلات از طریق این سکوها در شش ماهه اول سال ۱۴۰۴ به ۸۰۰ میلیون دلار رسیده است.
از دیدگاه توسعه اقتصادی، این همکاریها موجب ایجاد اشتغال برای بیش از هزاران متخصص ایرانی در حوزه فناوری اطلاعات شده و مهارتهای نیروی کار داخلی را ارتقا داده است. براساس گزارش سازمان فناوری اطلاعات ایران، تعداد شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات از ۸۵۰ شرکت در سال ۱۳۹۸ به بیش از ۲۲۰۰ شرکت در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته که بخشی از این رشد مرهون انتقال فناوری و دانش فنی از شرکای بینالمللی از جمله چین است.
امنیت سایبری و حاکمیت دیجیتال
این در حالی است که یکی از محورهای مهم همکاری ایران و چین در حوزه امنیت سایبری و توسعه قابلیتهای دفاعی در فضای مجازی است. در این زمینه، دو کشور پروتکلهای همکاری مشترکی برای مقابله با تهدیدات سایبری، تبادل اطلاعات درباره آسیبپذیریها و آموزش متخصصان امنیتی طراحی کردهاند. براساس گزارش مرکز ملی فضای مجازی، ایران در سه سال گذشته موفق شده است سهم خود از بازار امنیت سایبری منطقه را از ۷ درصد به ۱۵ درصد افزایش دهد.
توسعه توانمندیهای داخلی در حوزه امنیت سایبری با چندین هدف دنبال میشود: نخست، حفاظت از زیرساختهای حیاتی کشور در برابر حملات سایبری که براساس آمارها سالانه حدود ۲ میلیارد دلار خسارت بالقوه به اقتصاد ایران وارد میکند. دوم، ایجاد محیطی امن برای توسعه خدمات دیجیتال و تجارت الکترونیک که طبق برنامه ششم توسعه باید سهمی ۱۰ درصدی در تولید ناخالص داخلی داشته باشد. سوم، صیانت از حریم خصوصی و دادههای شهروندان که در قوانین جدید حفاظت از دادهها مورد تأکید قرار گرفته است.
در این زمینه، تجربه چین در مدیریت فضای مجازی و توسعه فناوریهای امنیتی مورد توجه کارشناسان ایرانی قرار گرفته است. با این حال، مقامات ایرانی تأکید کردهاند که مدل ایرانی مدیریت فضای مجازی با توجه به فرهنگ، ارزشها و شرایط خاص کشور طراحی شده و صرفاً از تجربیات دیگر کشورها الهام گرفته است. براساس نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران، ۶۸ درصد شهروندان ایرانی توسعه فضای مجازی امن و کنترلشده را ترجیح میدهند.
چشمانداز آینده و چالشهای پیشرو
همکاری دیجیتال ایران و چین در آینده با چند چالش و فرصت روبهروست. از نظر فرصتها، ادامه این همکاری میتواند به تحقق اهداف کلان کشور در حوزه اقتصاد دیجیتال کمک کند. براساس سند چشمانداز ۱۴۱۴، ایران باید به قطب فناوری اطلاعات و ارتباطات منطقه تبدیل شود و سهم این بخش در اقتصاد را به ۱۲ درصد برساند. دستیابی به این هدف بدون همکاری با شرکای بینالمللی امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر، چالشهایی نیز وجود دارد. نخست، نیاز به تنوعبخشی در شرکای فناوری برای کاهش وابستگی به یک کشور خاص. دوم، ضرورت تقویت توانمندیهای داخلی و خودکفایی در طراحی و تولید فناوریهای حیاتی. سوم، همگامسازی با تحولات سریع فناوری در سطح جهانی. آمارها نشان میدهد که ایران در شاخص نوآوری فناوری اطلاعات از رتبه ۹۰ در سال ۱۳۹۸ به رتبه ۷۲ در سال ۱۴۰۳ بهبود یافته، اما هنوز با کشورهای پیشرفته فاصله دارد.
راهبرد ایران در این زمینه مبتنی بر چند اصل است: توسعه همکاری با کشورهای مختلف در چارچوب سیاست “نگاه به شرق”، تقویت همکاریهای منطقهای در حوزه فناوری، سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه داخلی، و ایجاد محیطی جذاب برای شرکتهای دانشبنیان که براساس برنامهریزیهای انجام شده، ایران قصد دارد تا سال ۱۴۱۰ سهم تولید داخلی در تجهیزات فناوری اطلاعات را از ۳۰ درصد فعلی به ۶۰ درصد افزایش دهد.
تعادل میان همکاری بینالمللی و استقلال فناورانه
همکاری دیجیتال ایران و چین نمونهای از راهبرد هوشمندانه در شرایط تحریم و محدودیتهای بینالمللی است. این همکاری از یک سو امکان توسعه زیرساختهای حیاتی کشور را فراهم کرده و از سوی دیگر، زمینه انتقال دانش فنی و تربیت نیروی متخصص را ایجاد کرده است. با این حال، نکته کلیدی حفظ تعادل میان بهرهگیری از فناوری خارجی و تقویت توانمندیهای داخلی است.
تجربه پنج سال گذشته نشان میدهد که ایران توانسته است با سیاستگذاری دقیق، از همکاری با شرکای بینالمللی برای ارتقای توانمندیهای داخلی استفاده کند. رشد قابل توجه شرکتهای دانشبنیان، افزایش صادرات خدمات فناوری اطلاعات و بهبود شاخصهای دیجیتال کشور گواه این موفقیت است. در عین حال، ضروری است که این روند با شفافیت، نظارت و ارزیابی مستمر همراه باشد تا منافع ملی در بلندمدت تأمین شود.
آینده دیجیتال ایران به توانایی کشور در نوآوری، تربیت نیروی انسانی متخصص و ایجاد اکوسیستم پویای فناوری بستگی دارد. همکاری با کشورهایی مانند چین میتواند تسهیلکننده این مسیر باشد، اما موفقیت نهایی در گرو سرمایهگذاری هوشمندانه در منابع انسانی و فناوریهای نوظهور است. بر این اساس، ایران نه تنها باید مصرفکننده فناوری باشد، بلکه باید به تولیدکننده و صادرکننده فناوری در سطح منطقه تبدیل شود.
۲۱۳/۴۲
