یولن- رسول سلیمی: وقتی اخبار پیشرفتهای پشتپرده در مذاکرات غیرمستقیم آمریکا و ایران به بیرون درز کرد، بسیاری از ناظران سیاسی، منتظر واکنش تند و صریح ریاض بودند. اما عربستان سعودی، که سالها در خط مقدم فشار بر ایران ایستاده بود، این بار با احتیاط پاسخ داد. محمد بن سلمان و تیمش، سعی کردند تعادلی بین نگرانیهای امنیتی عمیق و فرصتهای احتمالی پس از جنگ پیدا کنند.
در همین راستا، اخبار متعددی از پیشرفتهای محرمانه در پیشنویس توافق هستهای منتشر شد. منابع آگاه به رویترز و الجزیره گفته بودند که پیشنویس شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز، کاهش برخی تحریمها و تضمینهای امنیتی محدود است. این اخبار، در حالی منتشر شد که هنوز آتشبس موقت برقرار بود و جهان از پیامدهای اقتصادی جنگ نگران و تحت فشار قرار داشت. عربستان، که همیشه خود را رهبر طبیعی جهان عرب در برابر ایران میدانست، نمیتوانست نسبت به این تحول بیتفاوت بماند. اما واکنشاش، برخلاف گذشته، بیشتر محتاطانه و چندلایه بود.
در همین حال، رسانههای سعودی در روزهای اخیر با احتیاط و واقعبینی به اخبار پیشرفت احتمالی توافق هستهای آمریکا و ایران واکنش نشان دادند. عرب نیوز (روزنامه انگلیسیزبان سعودی) در گزارش ۶ می ۲۰۲۶ تأکید کرد که ریاض هر توافقی را مشروط به تضمینهای واقعی برای امنیت منطقه میداند و هشدار داد که بدون محدودیتهای جدی بر برنامه هستهای و موشکی ایران، توافق نمیتواند پایدار باشد. العربیه نیز نوشت که عربستان نگران است توافق جدید به ایران اجازه بازسازی نفوذ منطقهای در یمن و لبنان بدهد و بر لزوم حفظ فشار حداکثری تا حصول تضمینهای محکم اصرار ورزید.
الشرق الاوسط هم در مصاحبه با شاهزاده فیصل بن فرحان، موضع رسمی ریاض را بازتاب داد که «هر توافقی باید شامل تضمینهای واقعی برای امنیت منطقه و نه فقط کاغذبازی باشد». این روزنامه تأکید کرد که عربستان از هر توافقی که ثبات بیاورد حمایت میکند، اما نه به قیمتی که ایران را قویتر کند. روزنامه الوطن هم در ۴ مه نوشت که ریاض بر ادامه نظارت بینالمللی و محدودیتهای دائمی بر برنامه هستهای ایران پافشاری دارد و توافق بدون این شروط را غیرقابل قبول میداند.
این مواضع رسانه ای در روزنامه ها و خبرگزاری های عربستانی استمرار داشت تا آنجا که روزنامه عکاظ هم در ۸ مه گزارش داد که عربستان نگران بازگشت ایران به صحنه بدون پرداخت هزینه است و معتقد است آتشبس نباید به معنای پایان فشار بر تهران باشد. همچنین روزنامه الریاض در ۶ می به تلاش عربستان برای هماهنگی با امارات اشاره کرد و نوشت که دو کشور در حال شکلدهی به موضع مشترکی هستند که امنیت خلیج فارس را خط قرمز قرار میدهد.
برآیند مرور رسانه های عربی نشان می دهد که این رسانه ها در یک هفته اخیر، با لحنی محتاط اما قاطع، موضع ریاض را اینگونه بازتاب دادند که عربستان نه مخالف اصل توافق است و نه آماده پذیرش هر توافقی بدون تضمین است. آنها بر لزوم «تضمینهای واقعی» برای امنیت منطقه، محدودیتهای جدی بر برنامه هستهای و موشکی ایران، و جلوگیری از تقویت نفوذ تهران در یمن و لبنان تأکید دارند. در عین حال، رسانهها نشان میدهند که ریاض از هر توافقی که ثبات بیاورد حمایت میکند، اما معتقدند که آتشبس نباید به معنای پایان فشار بر ایران باشد. این موضع نشان میدهد که عربستان دیگر فقط به فکر فشار حداکثری نیست، بلکه به دنبال تعادل بین امنیت و فرصتهای پس از جنگ است.
چه آنکه از منظر اقتصادی، عربستان با نگرانی عمیقی به این اخبار نگاه میکرد. ریاض میدانست که هرگونه توافق که منجر به بازگشایی تنگه هرمز و افزایش صادرات نفت ایران شود، میتواند قیمت جهانی نفت را تحت فشار قرار دهد. گزارش بلومبرگ نیز تایید می کند که عربستان در ماههای اخیر با افزایش تولید خود سعی کرده بود جای خالی ایران را پر کند و از قیمتهای بالا سود ببرد. حالا با احتمال بازگشت نفت ایران به بازار، محمد بن سلمان نگران بود که درآمدهای نفتی پادشاهی کاهش یابد. اما در عین حال، عربستان به عنوان بزرگترین صادرکننده نفت، از ثبات قیمتها نیز سود میبرد. این تعارض، باعث شد ریاض در بیانیههای رسمیاش بر «هرگونه توافق باید شامل محدودیتهای جدی برنامه هستهای و موشکی ایران باشد» تأکید کند، بدون اینکه مستقیماً با اصل توافق مخالفت کند.
از منظر سیاسی نیز، واکنش عربستان ترکیبی از بدبینی و واقعگرایی است. محمد بن سلمان سالها ایران را تهدید وجودی دانسته و حالا میدید که آمریکا، به سمت توافق حرکت میکند. گزارش شورای روابط خارجی در ۵ مه ۲۰۲۶ اشاره میکند که ریاض از طریق کانالهای دیپلماتیک به واشنگتن پیام داده بود که «نرمش بیش از حد» میتواند به تقویت محور مقاومت منجر شود. با این حال، عربستان نمیخواست کاملاً در مقابل روند دیپلماتیک بایستد، چون میدانست که انزوا در این مرحله به ضررش تمام میشود. بنابراین، رویکردش این بود که ضمن ابراز نگرانی، خود را به عنوان بازیگری سازنده نشان دهد که آماده گفتگوی منطقهای است.
در همین راستا شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، در مصاحبه با الشرق الاوسط گفت: «هر توافقی با ایران باید شامل تضمینهای واقعی برای امنیت منطقه باشد» محمد بن سلمان نیز در دیدار خصوصی با مقامات آمریکایی، طبق گزارش رویترز، تأکید کرد: «ما از هر توافقی که ثبات را به منطقه بیاورد حمایت میکنیم، اما نه به قیمتی که ایران را قویتر کند.»
در مجموع، عربستان به دنبال آن است که این توافق، تعادل قدرت در خلیج فارس را به نفع ایران یا اسرائیل تغییر ندهد. ریاض نگران است توافق جدید به ایران اجازه دهد تا نفوذ منطقهایاش را بهویژه در یمن و لبنان بازسازی کند. به همین دلیل، عربستان در دیدارهای محرمانه با آمریکا بر لزوم تضمینهای امنیتی قوی برای کشورهای خلیج فارس تأکید کرد. در عین حال، امارات که در یک دهه گذشته متحد نزدیک عربستان سعودی بود، رویکرد متفاوتی داشت و سریعتر به سمت تعامل اقتصادی با ایران حرکت کرد. این تفاوت، شکاف کوچکی در جبهه اعراب ایجاد کرد که خود نشاندهنده پیچیدگی محاسبات سعودی است. باید دید عربستان بعد از توافق ایران و امریکا، می تواند توازن قدرت را با ایران حفظ کند یا متاثر از توافق که نوعی عقب نشینی امریکا استنباط خواهد کرد، برنامه ریزی برای نزدیک شدن به ایران را در پیش خواهد گرفت.
۲۱۳/۴۲
